సైబర్ మోసాల నుంచి ఎలా కాపాడుకోవాలి? మోసపోతే వెంటనే చేయాల్సినవి

ఫోన్, వాట్సాప్, సోషల్ మీడియా ద్వారా జరిగే మోసాలు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో రోజూ పెరుగుతున్నాయి. పల్లెల్లో ఉన్నవారు, వృద్ధులు, ఉద్యోగం వెతుకుతున్న యువత ఎక్కువగా వీటి బారిన పడుతున్నారు. మోసగాళ్లు వాడే పద్ధతులు తెలిస్తే సగం ప్రమాదం తప్పుతుంది.

ఎక్కువగా జరుగుతున్న మోసాలు

• "డిజిటల్ అరెస్ట్": పోలీసులు, CBI, కస్టమ్స్ అధికారులమంటూ వీడియో కాల్ చేసి, మీ పేరుపై పార్సిల్‌లో డ్రగ్స్ దొరికాయని, కేసు మూసేయాలంటే డబ్బు కట్టాలని బెదిరిస్తారు. చట్టంలో "డిజిటల్ అరెస్ట్" అనేదే లేదు. ఏ దర్యాప్తు సంస్థా వీడియో కాల్‌లో విచారించి డబ్బు అడగదు.
• KYC అప్‌డేట్ / కరెంట్ బిల్లు: "మీ బ్యాంక్ ఖాతా లేదా కరెంట్ కనెక్షన్ ఈరోజు ఆగిపోతుంది, ఈ లింక్ నొక్కండి" అని SMS వస్తుంది. లింక్ నొక్కితే మీ వివరాలు, OTP దొంగిలిస్తారు.
• పార్ట్‌టైమ్ జాబ్ / టాస్క్ మోసం: యూట్యూబ్ వీడియోలకు లైక్ కొడితే డబ్బు అని మొదట చిన్న మొత్తం ఇస్తారు, తర్వాత "పెద్ద టాస్క్" కోసం మీతో డబ్బు కట్టిస్తారు. ఆ డబ్బు తిరిగి రాదు.
• పెట్టుబడి మోసం: టెలిగ్రామ్, వాట్సాప్ గ్రూపుల్లో "రోజుకు 5% లాభం", "స్టాక్ టిప్స్" అని నకిలీ యాప్‌లలో పెట్టుబడి పెట్టిస్తారు. యాప్‌లో లాభం కనిపిస్తుంది కానీ విత్‌డ్రా కాదు.
• లోన్ యాప్‌లు: గుర్తింపు లేని యాప్‌లు చిన్న లోన్ ఇచ్చి, మీ ఫోన్‌లోని కాంటాక్ట్‌లు, ఫోటోలతో బెదిరిస్తాయి.
• బంధువు పేరుతో: "నేను మీ అబ్బాయి స్నేహితుడిని, అర్జెంట్‌గా డబ్బు కావాలి" లేదా ఆర్మీ అధికారి పేరుతో సామాన్లు కొంటామని చెప్పి QR కోడ్ పంపుతారు.

ఎప్పుడూ చేయకూడనివి

• OTP, UPI PIN, ATM PIN, CVV ఎవరికీ చెప్పకండి. బ్యాంక్ ఉద్యోగులు కూడా వీటిని అడగరు.
• తెలియని వారు చెప్పారని AnyDesk, TeamViewer వంటి స్క్రీన్ షేరింగ్ యాప్‌లు ఇన్‌స్టాల్ చేయకండి.
• SMS, వాట్సాప్‌లో వచ్చిన లింక్‌ల ద్వారా APK ఫైళ్లు ఇన్‌స్టాల్ చేయకండి.
• కస్టమర్ కేర్ నంబర్‌ను గూగుల్‌లో వెతికి కాల్ చేయకండి; బ్యాంక్ లేదా కంపెనీ అధికారిక వెబ్‌సైట్, యాప్, కార్డు వెనుక ఉన్న నంబర్‌నే వాడండి.
• ఉద్యోగం ఇస్తామని ముందుగా డబ్బు అడిగితే అది మోసమే.

డబ్బు పోతే వెంటనే ఏం చేయాలి

• వెంటనే 1930 నంబర్‌కు కాల్ చేయండి (నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ హెల్ప్‌లైన్). మోసం జరిగిన మొదటి గంటల్లో ఫిర్యాదు చేస్తే, డబ్బు మోసగాడి ఖాతా నుంచి బయటకు వెళ్లకముందే ఆపే అవకాశం ఎక్కువ.
• https://cybercrime.gov.in వెబ్‌సైట్‌లో ఆన్‌లైన్‌లో ఫిర్యాదు నమోదు చేయండి.
• మీ బ్యాంక్‌కు ఫోన్ చేసి కార్డు, UPI, నెట్ బ్యాంకింగ్‌ను బ్లాక్ చేయించండి.
• లావాదేవీ ID, స్క్రీన్‌షాట్లు, మోసగాడి ఫోన్ నంబర్, చాట్‌లను దాచి ఉంచండి. డిలీట్ చేయకండి.
• దగ్గర్లోని పోలీస్ స్టేషన్ లేదా సైబర్ క్రైమ్ పోలీస్ స్టేషన్‌లో కూడా ఫిర్యాదు చేయవచ్చు.

అనుమానాస్పద కాల్స్, SMS లను రిపోర్ట్ చేయండి

డబ్బు పోకపోయినా, మోసపూరిత కాల్ లేదా SMS వస్తే కేంద్ర టెలికాం శాఖకు చెందిన సంచార్ సాథీ పోర్టల్ (https://sancharsaathi.gov.in) లోని "చక్షు" సౌకర్యం ద్వారా రిపోర్ట్ చేయవచ్చు. మీ పేరుపై ఎన్ని మొబైల్ కనెక్షన్లు ఉన్నాయో చూసి, మీకు తెలియని నంబర్లను కూడా అక్కడే రిపోర్ట్ చేయవచ్చు. ఫోన్ పోతే IMEI బ్లాక్ చేయించే సౌకర్యం కూడా ఉంది.

అధికారిక లింకులు

• సైబర్ క్రైమ్ ఫిర్యాదు: https://cybercrime.gov.in, హెల్ప్‌లైన్ 1930
• సంచార్ సాథీ (చక్షు, మీ పేరుపై ఉన్న కనెక్షన్లు, పోయిన ఫోన్): https://sancharsaathi.gov.in
• RBI ఫిర్యాదుల పోర్టల్ (బ్యాంక్ స్పందించకపోతే): https://cms.rbi.org.in

ఈ గైడ్ సాధారణ అవగాహన కోసం. ప్రభుత్వ నిబంధనలు, రుసుములు, గడువులు ఎప్పటికప్పుడు మారవచ్చు. దరఖాస్తు చేసే ముందు పైన ఇచ్చిన అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లో తాజా వివరాలు సరిచూసుకోండి.